Kurallar mı kuralcılık mı?

Karar Gazetesi Raşit Yıldırım Yazılar Evim şirketleri Yolsuzluk Patronlar ahmak dost kurumsal sağlık kolaylaştırın

Kurallar mı kuralcılık mı?

Bu yazı 23.11.2026 günü Karar Gazetesi’nde yayımlanmıştır.

Kural, belirli bir toplulukta, kurumda veya sistemde düzeni sağlamak, ortak amaçları gerçekleştirmek, hak ve sorumlulukları belirlemek ve davranışları yönlendirmek amacıyla oluşturulan ilke, ölçüt veya davranış standardıdır.

Kuralların temel işlevleri şunlardır:

  • Davranışlara sınır çizmek ve öngörülebilirlik sağlamak.
  • İnsanların haklarını ve sorumluluklarını belirlemek.
  • Ortak yaşamı ve iş birliğini kolaylaştırmak.
  • Haksızlıkları, keyfî uygulamaları ve çıkar çatışmalarını önlemek.
  • Faaliyetlerin belirli standartlarda yürütülmesini sağlamak.

Bu faydalarına karşılık, aşırı kuralcılık özgürlükleri kısıtlar, kişilerin yetkinliklerini ortaya çıkarmalarına, kişisel gelişimlerine engel olabilir.

Kurallara uyulmaması durumunda genellikle yeni düzenlemeler yapılması veya mevcut kuralların daha ayrıntılı hâle getirilmesi yoluna gidilir. Oysa her kural ihlali yeni bir kural koymayı gerektirmez. Bazen sorun, kuralların yetersizliğinden değil, uygulanmamasından veya denetim eksikliğinden kaynaklanır. Gereksiz düzenlemelerin çoğalması ise bürokrasiyi ve işlem maliyetlerini artırır.

Kurallara uyulmamasının daha az fark edilen fakat önemli bir sonucu daha vardır: Kuralların zamanla bağlayıcılığını kaybetmesi. Bir kuralın sürekli ihlal edilmesine rağmen herhangi bir tepki gösterilmemesi, o kuralın fiilen geçersizleşmesine yol açabilir.

Kural koymanın kuralları

Kural koymanın da kuralları olmalıdır. Aksi takdirde kurallar, düzen sağlamaktan çok bürokrasiye, keyfiliğe ve hareket alanının daralmasına yol açabilir.

İyi bir kuralın şu özellikleri taşıması beklenir:

1.Bir ihtiyaca dayanmalıdır.

Sırf kural koymuş olmak için kural konulmamalıdır. Öncelikle hangi sorunun çözülmek istendiği belirlenmelidir. Gerçek bir ihtiyaca dayanmayan kurallar gereksiz yük oluşturur.

2.Amacı ve gerekçesi açık olmalıdır.

Kuralın neden konulduğu, hangi sonucu sağlamayı hedeflediği ve hangi riski önlemeye çalıştığı anlaşılmalıdır. İnsanlar gerekçesini anladıkları kuralları daha kolay benimserler.

3.Açık ve anlaşılır olmalıdır.

Farklı yorumlara ve kişisel değerlendirmelere fazla alan bırakan kurallar uygulamada sorun çıkarır. Kuralın ne istediği, kimleri kapsadığı ve nasıl uygulanacağı net olmalıdır.

4.Adil ve eşit uygulanabilir olmalıdır.

Kişilere, unvanlara veya yakınlık ilişkilerine göre değişen kurallar adalet duygusunu zedeler. Kuralın herkes için geçerli olması, kurumsal güvenin temel şartlarından biridir.

5.Uygulanabilir olmalıdır.

İnsanlardan yerine getiremeyecekleri davranışları istemek doğru değildir. Kuralın uygulanması için gerekli zaman, bilgi, yetki, araç ve kaynaklar sağlanmalıdır.

6.Ölçülü ve orantılı olmalıdır.

Bir sorunu önlemek amacıyla getirilen kural, sorunun kendisinden daha büyük bir yük oluşturmamalıdır. Riskin büyüklüğü ile kuralın getirdiği kısıtlama arasında makul bir denge bulunmalıdır.

7.Esneklik ve istisna imkânı değerlendirilmelidir.

Her durumu önceden öngörmek mümkün değildir. Bu sebeple bazı kuralların hangi koşullarda ve kimlerin yetkisiyle istisnaya tabi tutulabileceği belirlenmelidir.

8.Denetlenebilir ve gerektiğinde güncellenebilir olmalıdır.

İşlevini kaybetmiş, değişen koşullara uymayan veya beklenen sonucu vermeyen kurallar gözden geçirilmelidir. Bir kuralın bir zamanlar gerekli olması, sonsuza kadar gerekli olacağı anlamına gelmez.

Şu temel kural unutulmamalıdır: İyi yönetim, mümkün olduğunca çok kural koymak değil, ihtiyaç duyulan en az sayıda ve en etkili kurallarla düzen kurmak ve kural-özgürlük dengesini sağlamaktır.

Kural ihlallerinin yaygınlığı

The Ethics & Compliance Initiative’nin (ECI) 2023 Küresel İş Etiği Araştırması’na göre dünya genelinde çalışanların yüzde 65’i, son 12 ay içinde iş yerinde bir tür etik veya uyum ihlaline tanık olduğunu belirtiyor. Bu oran, iş yerlerinde kurallara aykırı davranışların ve etik sorunların ne kadar yaygın olduğunu gösteriyor (1).

Her kural ihlali aynı derecede önemli olmadığı gibi, her kural ihlalinin sebebi de aynı değildir.

İnsanlar bazen bilerek, bazen bilmeden, bazen dikkatsizlik sonucu, bazen de daha iyi bir sonuç elde etmek amacıyla kurallara aykırı davranabilirler.

Bu sebeple her ihlale aynı tepkiyi göstermek adil ve doğru bir yönetim yaklaşımı değildir.

Kural ihlallerinin sebepleri

Sağlık hizmetlerinde ve yüksek riskli sektörlerde kullanılan Just Culture (Adil Kültür) yaklaşımı, kural ihlallerinin değerlendirilmesinde yararlı bir sınıflandırma sunuyor.

Bu yaklaşımda davranışlar üç grupta ele alınıyor:

1.İstem dışı hata (Human Error)

Kişinin kurala uymak istediği hâlde dikkatsizlik, unutkanlık, yanlış anlama veya benzeri sebeplerle hata yapmasıdır.

Bu tür durumlarda öncelik kişiyi cezalandırmak değil, hatanın sebebini anlamak ve tekrarını önlemektir.

Burada cezalandırma yerine öğrenme ve iyileştirme anlayışı öne çıkmalıdır. Hatanın sebebine göre sistem düzeltilmeli ve kişiye destek olunmalıdır.

2.Riskin yeterince değerlendirilmediği davranış (At-Risk Behavior)

Kişinin kurala aykırı davranışının doğurabileceği riskleri yeterince değerlendirmemesi veya bu riski önemsiz görmesidir.

Bu davranışta kasıt bulunabilir; ancak kişi yaptığı işin doğurabileceği tehlikenin farkında olmayabilir. Bu durumda:

  • Davranışın sebepleri araştırılmalı.
  • Kişiye ihlalin oluşturabileceği riskler anlatılmalı.
  • Yanlış davranışı teşvik eden iş koşulları düzeltilmeli.
  • Gerektiğinde uyarı ve eğitim uygulanmalıdır.

Tekrarlanan ihlallerde kişinin sorumluluğu daha ciddi biçimde değerlendirilmelidir. Eğitim, yönlendirme ve gerektiğinde disiplin tedbirleriyle bu tür davranışların tekrarı önlenmelidir.

3.Bilinçli ve sorumsuz ihlal (Reckless Behavior)

Kişinin önemli ve kabul edilemez bir risk oluşturduğunu bildiği hâlde kurala bilerek aykırı davranmasıdır.

Bu tür davranışlarda yaptırım uygulanması gerekir. Çünkü burada yalnızca bir hata değil, başkalarının güvenliğini ve kurumun menfaatlerini bilerek tehlikeye atma söz konusudur.

Bununla birlikte, şeklen bilinçli ihlal olarak görünen ancak yaptırım uygulanması yerine hoş görülmesi, hatta takdir edilmesi gereken davranışlar da olabilir.

Örneğin:

  • Müşterinin mağduriyetini önlemek için yetki sınırlarının dışında, ancak iyi niyetle bir çözüm üretilmesi.
  • Beklenmedik, öngörülemeyen bir acil duruma bağlı olarak prosedürün dışına çıkılması.
  • Kuralın mevcut haliyle uygulanmasının somut koşullarda daha büyük bir zarara yol açacak olması.

Bu tür davranışlar otomatik olarak cezalandırılmamalıdır. İhlalin amacı, koşulları, oluşturduğu risk ve sonuçları birlikte değerlendirilmelidir. Bazı durumlarda bu davranışlar kurumun gelişmesine katkı bile sağlayabilir.

Nitekim Michael J. Gill’in 2025 yılında Academy of Management Annals dergisinde yayımlanan araştırma değerlendirmesi, işletmelerde kural ihlallerinin farklı sebeplerle ortaya çıktığını; kişinin kendi çıkarını gözeten ihlallerin yanında başkalarına veya kuruma yarar sağlama amacı taşıyan ihlallerin de bulunduğunu ortaya koyuyor. Araştırmacı, farklı ihlal türlerinin farklı yönetim tepkileri gerektirdiğini vurguluyor (2).

Uygulama sorumluluğu

Kuralların uygulanması sorumluluğu yalnızca kurala uyması gereken kişilere ait değildir. Kuralı koyan, uygulanmasını isteyen ve denetleyen yöneticilerin de önemli sorumlulukları vardır.

  • Yöneticiler kendi koydukları kurallara uymuyorsa çalışanlardan uyulmasını bekleyemezler.
  • Uygulanması mümkün olmayan kurallar koyanlar, ihlallerin sorumluluğunu yalnızca çalışanlara yükleyemezler.
  • Bazı çalışanların ihlallerine göz yumup diğerlerini cezalandırmak, adalet duygusunu zedeler.
  • Kurallara aykırı davranışı teşvik eden performans hedefleri ve ödüllendirme sistemleri varsa önce bunlar gözden geçirilmelidir.

Yöneticilerin görevi yalnızca kurallara uyulmasını sağlamak değil, kurallara uyulmasını kolaylaştıran bir çalışma ortamı oluşturmaktır.

Burada önemli bir yönetim ilkesi ortaya çıkıyor:

Kurallara uyulmasını bekleyenler, önce kendileri kurallara uymalıdır.

Kurallar amaç değil araçtır

İşletmelerin hedeflerini gerçekleştirebilmeleri için, kayıtsız şartsız itaat kültürüne değil, becerilerin ve üretkenliklerin ortaya çıkarılacağı kural-özgürlük dengesine ihtiyaç vardır.

Kuralsızlık kadar aşırı kuralcılık da zararlıdır. Kuralsız özgürlük, başkalarının hak ve özgürlüklerini kullanılamaz hâle getirebilir. Her davranışı kurallarla düzenlemeye çalışmak ise insanların inisiyatif kullanmalarını ve sorumluluk almalarını engelleyebilir.

Kurallara bağlılık, körü körüne itaat anlamına gelmez.

Kuralların amacı düzeni ve ortak yararı korumaktır. Bazen bu amacı korumak için kuralın kendisini sorgulamak, hatta değiştirmek gerekir.

İyi yönetim, kurallara koşulsuz itaati sağlamak değil; kuralların neden gerekli olduğunu anlatmak, uyulmasını kolaylaştırmak ve ihlalleri adaletle yönetmektir.

Çünkü amaç yalnızca kuralları yaşatmak değil, kurallar aracılığıyla düzeni, güveni ve ortak yararı yaşatmaktır.

Yönetim, denetim ve kurumsallaşma konularında eğitim veya danışmanlık desteğine ihtiyacınız mı var? Bize ulaşın…

1) Ethics & Compliance Initiative, 2023 Global Business Ethics Survey – Summary of Findings, 2023.

(2) Michael J. Gill, Rule Breaking in Organizations: An Integrative Review, Academy of Management Annals, 2025, 20(1), 285–314.

(3) Harvard Business Review Türkiye, En İyi Liderler Kural İhlallerine Nasıl Yanıt Verir?, Temmuz-Ağustos 2026.

Facebook
WhatsApp
Twitter
LinkedIn
Pinterest